market fişinden enflasyon hesaplamak

tüik'in açıkladığı rakama kimse inanmayınca insan kendi fişiyle konuşuyor tabii. geçen ay aynı alışverişi yaptım, sepette zeytinyağı ve peynir değişti, fatura yüzde otuz fazla geldi. resmi veri yüzde kırk derken fiş yüzde yetmiş diyorsa, ya ben yanlış markete gidiyorum ya da tablo biraz makyajlı. kendi sepetini üç ay takip eden, konuşan ekonomistlerden daha net fikir sahibi oluyor.

tui'ye bakmakla market fişine bakmak arasında ciddi fark var; fiş senin sepetini, tui ortalama sepeti ölçüyor. aylık aynı ürün grubunu takip edince gerçek hissedilen enflasyonu daha net görüyorsun. ben üç aydır temel gıda fişlerini biriktiriyorum, market enflasyonu açıklanandan bariz yüksek çıkıyor.

son 4 aydır bende de fiş birikiyor. aynı ürünü tek listede koyunca, bir haftada çayın -peynirin ne kadar oynadığı görülüyor. resmi manşetle uyuşmuyor. gıdada %40'ın altı boş.
bu aslında mikro enflasyon çalışması gibi; sepette her bütçe kendi gerçeğini yazar. en azından para nereye gidiyor biliyorum, mit değil.

garip mi geldi bilmiyorum ama bende market fişi birikiyor artık; gıda kalemlerini takas bir yapıp % olarak koyuyorumdan bekli, örneğin bir paket süd 2 s haftaya 4 g ha...

fikir olarak bakıldığında çekici; enflasyonu yaşadığın harcamadan okumak istiyorsun ki tüik'in sepetinden hangi ürün çıkarıldı hangisi aşağı çekildi diye kafayı düşünmeyesin. ama pratikte sepetinin farkında olmak ciddi bir emek: aynı markalar, aynı gramajlar, aynı fiyat noktaları. bir kalemi iki hafta indirimde görüp 'düşmüş' sanmak da kolay. aslında bu iş düzenli veri girmeyle ölçülür, tek ftişin tarihine göre yorum yapmayla değil.

alınan listenin kişiye göre aşırı öznelleştiğini unutmayalım. birinin aylık gerçek enflasyonuyla başkasınınki uyuşmaz; hatta aynı kişi ay temmuzuyla kıyaslandığında bile sapma olur. bunu denediysen ve hesaplamayı kendi bütçene uyguladıysan bu bir simülasyon değil, kendi portföyündeki fiyat dinamiklerini anlama aracı olur. aman ha, sonucu kimseyi ikna etmek için kullanmaya kalkma; iki farklı market fişi iki farklı türkiye gerçeği olduğunu gösterir.

tüik'in aylık enflasyonu ile markette aldığım ürünlerin etiket değişimi arasında devasa bir uçurum olduğu bir gerçek. bu yüzden market fişinden kendi enflasyonunu hesaplamak son derece mantıklı: fişleri bir kenarda biriktirip, aynı sepeti 3-6-12 ay sonraki fiyatlarla kıyaslayınca "hissedilen enflasyon" ile resmi enflasyonun ne kadar ayrıştığını çok net görüyorsun, bunu yapan baya hesap kitapta başarılı oluyor.

fakat sağlıklı sonuç için sepetin mantıklı olması şart; sadece çikolata, kredi, arak ve külot naylonu koyarsan adam "enflasyon yüzde 300" der, halbuki 300 tamamen sepetin halt etmesinden kaynaklanıyordur. ben kendim için et, süt, yumurta, sebze, deterjan, tuvalet kâğıdı, gibi temel kalemleri sabit tutup, qepet dışına bayram dışı şeyleri eklemiyorum.

tui'nin resmi verisiyle market fişinin tutmadığını söylemek kolay da, sepet farkını hesaba katmadan yapılan kıyas yanıltıcı; kendi harcama kalemlerim bazında bakınca resmi tüfe'ye yakın çıkıyor, sadece gıda ağırlığı farklı.

aynı sepet için geçen yıl 480 otuzdâne şimdi 650 olmuş, bu benim için resmi tüik rakamından daha somut bir gösterge. benim pazarımda fiyatların nasıl da zıpladığını renkli kâğıtlar daha iyi anlatıyor.

tüik'in sepetiyle benim sepetim aynı değil tabii ki, ama son bir yıldır evde tuttuğum fişlerden kendi endeksimi çıkardım ve gıda kaleminde fark bariz açılıyor.
(bkz: {fişlerden enflasyon ölçmek})
sonuç resmi veriden yüksek çıkıyor, o yüzden kendi mutfağımı baz alıyorum.

resmi tüik rakamı, bir de mahallenin marketlerinde yaptığı alışveriş fişleri. ikisi arasında geriliyor. deneyen herkes biliyor bunu: aynı arabayı birkaç süpermarketin kasa bölümünde doldurmuşsun gibi oluyor marketleri. sepete aynı kategoriden koyup fiyat farkını not lambası açan devletimizin portallarıyla takip edip on bir aylık debeleni turun yapmış oluyor.

benim bulduğum tek sağlam çıkış yolu şudur: hesabı aylıkta vermeye çalışsa yerini bazal fiyat gibi tırnaklı olduğu gramomuna bak. başka bir tarık sepet takip et. fasulye bakliyat gibi merkezde duran alımdaki artış sanki bana süt gerçeği türü veriyor ortdıbının ve anlattığı şey gererka kaymış mal mı. vel kredi taraflarında iki ay üstü oluşturup kavramış sanatken bir asıl soralın o etiket fiyatı ile dediği rakam oturmuyorsa izah getirmek için baka bakmıt.